6988697560 Νέα Σμύρνη, Αττική mentalhealth.esamoli@gmail.com

«…με απατά…»: ένας εσωτερικός πόλεμος στις ψυχές των στρατιωτών και των οικογενειών τους.

«…με απατά…»: ένας εσωτερικός πόλεμος στις ψυχές των στρατιωτών και των οικογενειών τους.

«…με απατά…»: ένας εσωτερικός πόλεμος στις ψυχές των στρατιωτών και των οικογενειών τους.

 

Από τη «ρωσική ψυχή» στον δυτικό ορθολογισμό: Πώς οι στρατιωτικές κουλτούρες του κόσμου διαχειρίζονται το ταμπού της προδοσίας και ο καταλυτικός ρόλος της ψυχοθεραπείας στην επούλωση του σχεσιακού τραύματος.

 

Αν αποστασιοποιηθούμε από τον προσωπικό πόνο, θα ανακαλύψουμε ότι «η Απιστία» αποτελεί ένα από τα πιο διαχρονικά ερωτήματα της φιλοσοφίας, κατ’ επέκταση και της ψυχολογίας,  καθώς δοκιμάζει την ανθρώπινη ηθική, την ελευθερία και τους άγραφους νόμους της κοινωνικής συνύπαρξης.

Όταν ο «κώδικας της αφοσίωσης» παραβιάζεται, το «μέτωπο» γίνεται διπλό… και τότε το «ασφαλές λιμάνι» χάνεται…

 Ενώ το καθήκον τούς καλεί να αντιμετωπίσουν ακόμα και σε καιρό ειρήνης δύσκολες και απαιτητικές συνθήκες, ενδεχομένως  και  εξωτερικές απειλές στο πεδίο της μάχης εν καιρώ πολέμου, μια αόρατη και βαθύτερη κρίση συχνά αποσαθρώνει τα μετόπισθεν της προσωπικής τους ζωής. Στο ιδιαίτερα απαιτητικό περιβάλλον των ένστολων, η προδοσία της συντροφικής πίστης δεν αποτελεί απλώς μια οικογενειακή ρωγμή, αλλά έναν ολέθριο κλυδωνισμό που μετατρέπει την εστία σε ένα δεύτερο, ψυχικό μέτωπο.

Η ζωή στις Ένοπλες Δυνάμεις είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη θυσία, την απουσία και την απόλυτη πειθαρχία· τι συμβαίνει όμως όταν ο κώδικας της αφοσίωσης παραβιάζεται εκεί όπου θα έπρεπε να είναι ακλόνητος;

«Απιστία»: μια λέξη με βαθύ συναισθηματικό βάρος

Ετυμολογικά, η λέξη προέρχεται από το στερητικό «α-» και το ουσιαστικό «πίστη» (το οποίο με τη σειρά του πηγάζει από το αρχαίο ρήμα πείθω και συγκεκριμένα από το θέμα του παρακειμένου πέποιθα). Η πίστη αρχικά σήμαινε την πεποίθηση, την ασφάλεια, την αφοσίωση, αλλά και την εγγύηση που δίνει ένας άνθρωπος στον άλλον. Συνεπώς, σε πρώτο μορφολογικό επίπεδο, απιστία σημαίνει κυριολεκτικά την αναίρεση της εμπιστοσύνης και την ακύρωση μιας εγγύησης.

Στην Αρχαία Ελλάδα, η έννοια δεν είχε αποκλειστικά ερωτική διάσταση. Σήμαινε κυρίως την «παρασπονδία» – την αθέτηση ενός ιερού όρκου ή μιας πολιτικής και στρατιωτικής συμμαχίας ανάμεσα σε δύο πόλεις-κράτη. Για τον Πλάτωνα ή τον Αριστοτέλη, «άπιστος» ήταν ο άνθρωπος που δεν μπορούσες να βασιστείς επάνω του, ο αναξιόπιστος πολίτης (Liddell & Scott, 1940). Σήμαινε επίσης τη γνωσιολογική δυσπιστία: την άρνηση δηλαδή κάποιου να πειστεί από τα λογικά επιχειρήματα των άλλων.

 

«…δεν πιστεύω πως έχω απατήσει τον/την σύντροφό μου… δεν νομίζω….»

 

Έχετε σκεφτεί πόσες μορφές απιστίας υπάρχουν; Ας δούμε τις πιο γνωστές…

Σωματική ή σεξουαλική απιστία: η πιο κλασική και άμεσα αναγνωρίσιμη μορφή προδοσίας.

Συναισθηματική απιστία: όταν κάποιος αναπτύσσει έναν βαθύ συναισθηματικό δεσμό με τρίτο πρόσωπο, ερωτεύεται, και μοιράζεται προσωπικά μυστικά και σκέψεις μαζί του, αποκρύπτοντάς το από τον/την σύντροφό του.

Ψηφιακή (διαδικτυακή) απιστία: Μια σύγχρονη μορφή απιστίας.  Περιλαμβάνει το κρυφό φλερτ, το sexting (ανταλλαγή ερωτικών μηνυμάτων/φωτογραφιών), τις διαδικτυακές σχέσεις ή την έντονη και μυστική ενασχόληση με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (όπως stalking ή ρομαντική αλληλεπίδραση) με άλλα άτομα

Οικονομική απιστία: Αφορά την απόκρυψη χρημάτων, χρεών, τραπεζικών λογαριασμών ή σημαντικών οικονομικών αποφάσεων που επηρεάζουν κοινά σχέδια και καταστρατηγούν τη διαφάνεια του ζευγαριού.

Για κάποιους ακόμα και οι ερωτικές φαντασιώσεις, μπορούν να αποτελούν μορφή απιστίας, όταν εμφανίζονται ως προειδοποιητικό σημάδι καθώς  γίνονται εμμονικές και χρησιμοποιούνται συστηματικά ως συναισθηματική φυγή λόγω έντονης δυσαρέσκειας, έλλειψης επικοινωνίας ή σοβαρών προβλημάτων στη σχέση, οπότε τότε, μπορεί να λειτουργήσουν ως «προάγγελος» μιας μελλοντικής πραγματικής απιστίας. Η προσωπική μου άποψη είναι πως η συγκεκριμένη μορφή είναι αν όχι υπό αμφισβήτηση, σίγουρα όμως αποτελεί συνάρτηση του τρόπου προσέγγισης. Του «φακού» δηλαδή που χρησιμοποιείται θα έλεγα.

 

 

Εκεί που η «απιστία μετράει αλλιώς»

Και όμως υπάρχει μια συνθήκη που η «απιστία μετράει αλλιώς»: όταν το πλήγμα της απιστίας ξεπερνά τα όρια του ιδιωτικού, και μετατρέπεται σε ζήτημα πολλών, ακόμα και ζήτημα εθνικής άμυνας.

Στρατός: Ένας «ειδικός πληθυσμός»

Ο στρατός αποτελεί έναν άκρως ειδικό πληθυσμό, καθώς η δομή, η αποστολή και η καθημερινότητά του διαφέρουν ριζικά από τον πολιτικό βίο. Οι κοινωνικοπολιτικές και ψυχολογικές συνθήκες που τον επηρεάζουν αλληλεπιδρούν συνεχώς, διαμορφώνοντας την ταυτότητα και την ψυχική υγεία των ένστολων.

Οι οικογενειακές συνθήκες και το φαινόμενο της απιστίας συνδέονται άμεσα με τις κοινωνικοπολιτικές και ψυχολογικές ιδιαιτερότητες του στρατιωτικού περιβάλλοντος. Η στρατιωτική ζωή δοκιμάζει τις σχέσεις των ζευγαριών με τρόπους που σπάνια συναντώνται στον πολιτικό βίο, δημιουργώντας ένα γόνιμο έδαφος για κρίσεις.

Η μελέτη της απιστίας στον ειδικό πληθυσμό των στρατιωτικών αποκαλύπτει πώς το τραύμα της προδοσίας μεγεθύνεται κάτω από το βάρος της γεωγραφικής απόστασης και του επιχειρησιακού στρες, πυροδοτώντας μια «εσωτερική σύρραξη» με ανυπολόγιστες συνέπειες.

 

Κοινωνικοπολιτικές Συνθήκες και η επίδρασή τους στην ταυτότητα και την ψυχική υγεία των ένστολων.

Για τον περισσότερο κόσμο δεν είναι κατανοητό το πώς οι Κοινωνικοπολιτικές Συνθήκες επιδρούν στην ταυτότητα και την ψυχική υγεία των ένστολων. Αυτό ενδεχομένως γίνεται περισσότερο αντιληπτό από τα άτομα που ανήκουν στις Ένοπλες Δυνάμεις. Όπως και να΄χει υπάρχουν σοβαρές και υπαρκτές συνθήκες, που ως διαμορφωτικοί παράγοντες παίζουν σοβαρό ρόλο. Τέτοιοι είναι:

 

Ψυχολογικές Συνθήκες και η επίδρασή τους στην ταυτότητα και την ψυχική υγεία των ένστολων.

Η μελέτη των ψυχολογικών συνθηκών που διέπουν το εργασιακό περιβάλλον των ένστολων (στελεχών των Ενόπλων Δυνάμεων, των Σωμάτων Ασφαλείας και του Πυροσβεστικού Σώματος) συνιστά ένα πεδίο μείζονος σημασίας στην οργανωσιακή και κλινική ψυχολογία, καθώς οι λειτουργοί αυτοί ( Ένοπλες Δυνάμεις κ.λ.π.) καλούνται να επιτελέσουν το καθήκον τους υπό καθεστώς ιδιαίτερης και παρατεταμένης ψυχοσυναισθηματικής πίεσης. Η συστηματική έκθεσή τους σε καταστάσεις υψηλού κινδύνου και η διαχείριση συσσωρευτικών τραυματικών εμπειριών, επενεργούν καταλυτικά στην ψυχική σφαίρα του ατόμου, αυξάνοντας σημαντικά την τρωτότητά του στην εκδήλωση ψυχοπαθολογικών οντοτήτων, όπως η κατάθλιψη και η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες. (Papazoglou, K., et. al, 2024).

Παράλληλα, το αυστηρά ιεραρχικό και προστατευτικό υπηρεσιακό τους πλαίσιο επιφέρει μια ιδιότυπη συγχώνευση της προσωπικής και επαγγελματικής ταυτότητας (identity fusion). Αυτή η ολιστική αφομοίωση του ρόλου, αν και ενισχύει την επιχειρησιακή συνοχή, συχνά οδηγεί σε συναισθηματική αποστασιοποίηση ή σε βαθιά κρίση ταυτότητας κατά τη φάση της αποστρατείας και της μετάβασης στον πολιτικό βίο (Vandergriend, O. T., & MacDonell, G. V., 2025).

Το πολυσύνθετο αυτό πλέγμα αντιξοοτήτων επιτείνεται από δομικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά της ένστολης κουλτούρας, η οποία προκρίνει τη συναισθηματική αμβλύτητα ως ένδειξη ανθεκτικότητας, εντείνοντας το κοινωνικό στίγμα και εμποδίζοντας τους πάσχοντες από την έγκαιρη αναζήτηση επαγγελματικής ψυχολογικής υποστήριξης.

Τέτοιες συνθήκες που ασκούν ψυχολογική πίεση είναι:

• η  Έκθεση σε τραυματικές εμπειρίες: Η πιθανότητα εμπλοκής σε μάχη, η απώλεια συναδέλφων ακόμα και σε καιρό ειρήνης, η θέαση βίας ή ο κίνδυνος θανάτου αποτελούν ακραίους ψυχολογικούς στρεσογόνους παράγοντες. Είναι οι κύριες αιτίες εμφάνισης Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες (PTSD).

• η κουλτούρα του «σκληρού άνδρα» (Stigma): Ιστορικά, στον στρατό επικρατεί η αντίληψη ότι η παραδοχή ψυχικής αδυναμίας ή η αναζήτηση βοήθειας αποτελεί ένδειξη δειλίας. Αυτό το στίγμα εμποδίζει πολλούς να μιλήσουν για προβλήματα όπως η κατάθλιψη ή το άγχος.

• η Αποξένωση και απώλεια ταυτότητας: Η μετάβαση από την πολιτική ζωή στην «στρατιωτικοποίηση» (boot camp) απαιτεί την αποδόμηση της προηγούμενης ατομικής ταυτότητας και την υιοθέτηση μιας συλλογικής. Η αποστρατεία (επιστροφή στην πολιτική ζωή) προκαλεί συχνά παρόμοιο σοκ επαναπροσαρμογής. Και βέβαια,

• το Χρόνιο εργασιακό στρες και απομόνωση: Οι μεγάλες περίοδοι εγκλεισμού (π.χ. σε στρατόπεδα, φυλάκια ή υποβρύχια), η στέρηση ύπνου και η συνεχής ετοιμότητα εξαντλούν τα ψυχικά αποθέματα, οδηγώντας σε επαγγελματική εξουθένωση (burnout).

 

 

Η Απιστία στο Στρατιωτικό Περιβάλλον

Η απιστία στις στρατιωτικές οικογένειες συχνά δεν πηγάζει από έλλειψη αγάπης, αλλά από τις ακραίες συνθήκες στις οποίες εκτίθενται και οι δύο πλευρές:

Η συναισθηματική και σωματική αποστέρηση

Η παρατεταμένη γεωγραφική απόσταση δημιουργεί βαθιά συναισθηματική μοναξιά και σεξουαλική στέρηση. Ο/Η σύζυγος που μένει πίσω μπορεί να αναζητήσει παρηγοριά και επιβεβαίωση εκτός σχέσης για να αντιμετωπίσει την απομόνωση.

Η ανάγκη για αποσυμπίεση στο πεδίο

Το στρατιωτικό στέλεχος που βρίσκεται μακριά, υπό συνθήκες ακραίου στρες και κινδύνου, μπορεί να καταφύγει στην απιστία ως έναν μηχανισμό διαφυγής (escapism) από τη σκληρή πραγματικότητα ή ως έναν τρόπο να νιώσει «ζωντανός» μέσα σε ένα περιβάλλον θανάτου ή έντονης πίεσης.

Η κουλτούρα της «Στρατιωτικής Αδελφότητας»

Στο πεδίο ή στις βάσεις, δημιουργούνται πολύ στενοί δεσμοί μεταξύ των συναδέλφων (τόσο του ίδιου όσο και διαφορετικού φύλου). Αυτή η έντονη κοινή εμπειρία μπορεί μερικές φορές να οδηγήσει σε συναισθηματική απιστία, καθώς το στέλεχος νιώθει ότι ο/η σύντροφος στο σπίτι «δεν μπορεί να καταλάβει» τι περνάει.

Η ψευδαίσθηση του «Τώρα ή Ποτέ»

Η συνεχής έκθεση στον κίνδυνο ή η αίσθηση ότι η ζωή είναι προσωρινή (λόγω του επαγγέλματος) μπορεί να μειώσει τις ηθικές αναστολές, οδηγώντας σε παρορμητικές συμπεριφορές, συμπεριλαμβανομένης της απιστίας.

 

 

Πόλεμος, Στρατός και Απιστία: Πώς η Ιστορία και η Ψυχολογία μιας Χώρας Επηρεάζουν τη Στρατιωτική Οικογένεια

Η ένστολη κουλτούρα και Στρατηγική Κουλτούρα

 

Όταν σκεφτόμαστε τον στρατό, συνήθως το μυαλό μας πηγαίνει σε όπλα, στρατηγικές και γεωπολιτικούς χάρτες, αλλά και πολέμους.  Υπάρχει όμως και ένας κρυφός, εσωτερικός πόλεμος που διεξάγεται στις ψυχές των στρατιωτών και των οικογενειών τους. Η απομάκρυνση άρα και η έλλειψη αυτού που αγαπάς. Αυτός ο εσωτερικός πόλεμος γίνεται σκληρός, δύσκολος, καταστρεπτικός, ίσως και αξεπέραστος όταν εμφανιστεί η «Απιστία». Πρόκειται για την αίσθηση προδοσίας. Μιας προδοσίας στο πρόσωπο, στα συναισθήματα, στα όνειρα, στον σκοπό, ακόμα και στην θυσία…

 

Ελλάδα, Στρατηγική Κουλτούρα, η έννοια της Πατρίδας, η οικογενειακή εστία και το πλήγμα της απιστίας

Οι κοινωνικές επιστήμες δείχνουν ότι η στρατηγική κουλτούρα μιας χώρας —δηλαδή οι βαθιές ιστορικές της παραδόσεις, οι εθνικοί της μύθοι, τα σύμβολα αλλά  και ο τρόπος που βλέπει τις απειλές— επηρεάζει άμεσα την ψυχολογία των Ενόπλων Δυνάμεων (ΕΔ) παίζοντας έναν καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωση της επαγγελματικής και προσωπικής τους ταυτότητας.

Η διαχείριση της απιστίας στους κόλπους των Ενόπλων Δυνάμεων αποτελεί καθρέφτη της στρατηγικής κουλτούρας (Strategic Culture -Το Μακρο-επίπεδο θα λέγαμε) κάθε έθνους, η οποία με τη σειρά της διαμορφώνει την ιδιαίτερη στρατιωτική κουλτούρα (Military Culture -Το Μικρο-επίπεδο) και τους κώδικες αξιών που διέπουν τη ζωή των ένστολων.

Η στρατηγική κουλτούρα του  κάθε κράτους (του εκάστοτε κρατικού ή θεσμικού μηχανισμού) η οποία καθορίζει και καθορίζεται από τις εδραιωμένες πεποιθήσεις, τις αντιλήψεις περί ασφάλειας και τα πρότυπα χρήσης ισχύος, είναι μια ιδιαίτερη κουλτούρα, άγνωστη στο ευρύ κοινό (καθώς αποτελεί ένα εξειδικευμένο πεδίο και γνωστικό αντικείμενο).

Η εν λόγω κουλτούρα, επιδρά ιδιαίτερα στο άτομο καθώς επιφέρει μια ιδιότυπη συγχώνευση της προσωπικής και επαγγελματικής ταυτότητας. Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η σύνδεσή της με την επίδρασή της στον οικογενειακό ιστό, στις προσωπικές σχέσεις των ένστολων, αλλά και τη σταθερότητα των γάμων τους.

Για τον ένστολο που επιχειρεί σε συνθήκες υψηλού κινδύνου ή υπομένει τη μακρά, γεωγραφική απομόνωση των αποστολών, η συντροφική εστία δεν αποτελεί απλώς ένα καταφύγιο, αλλά το ηθικό και υπαρξιακό του έρεισμα. Όταν αυτό το έρεισμα καταρρέει από το «βάρος της προδοσίας», ο στρατιώτης έρχεται αντιμέτωπος με έναν ακραίο ψυχικό ακρωτηριασμό. Η απιστία αποδομεί την εσωτερική του θωράκιση, κλονίζει την επιχειρησιακή του αυτοσυγκέντρωση και μετατρέπει την αίσθηση του καθήκοντος σε έναν βουβό, προσωπικό Γολγοθά.

Αυτός ο κλυδωνισμός, ωστόσο, σπάνια περιορίζεται στα στενά όρια του απατημένου συντρόφου· εκτείνεται αναπόφευκτα ως ένα δευτερογενές τραύμα που επηρεάζει τον οικογενειακό ιστό, δηλητηριάζει τη σταθερότητα των παιδιών (αν υπάρχουν), αλλά  και κάτι ακόμα που συνήθως δεν γίνεται από όλους αντιληπτό, όμως είναι ιδιαίτερα σημαντικό,  αποσαθρώνει τη δομή ολόκληρης της στρατιωτικής οικογένειας.

Στην Ελλάδα, όπου η έννοια της Πατρίδας είναι ταυτισμένη με την οικογενειακή εστία, το πλήγμα της απιστίας ξεπερνά τα όρια του ιδιωτικού και μετατρέπεται σε ζήτημα εθνικής άμυνας.

 

Το Ψυχολογικό Βάρος της Στολής και το «Διπλό Τραύμα»

Η ζωή στο στρατό, ειδικά σε περιόδους κρίσεων ή πολύμηνων αποστολών, γεννά ακραίο στρες. Για να αντέξει τον κίνδυνο, ο εγκέφαλος του στρατιώτη αναπτύσσει «συναισθηματικό μούδιασμα»: κλείνει τα συναισθήματά του για να μπορέσει να εκτελέσει την αποστολή του. Όταν όμως επιστρέφει στο σπίτι, αυτή η απόσταση προκαλεί κρίσεις στο ζευγάρι, ανοίγοντας συχνά την πόρτα στην απιστία.

Σύμφωνα με επίσημα στατιστικά στοιχεία, περίπου το 22.6% των στρατιωτικών έρχεται αντιμέτωπο με την απιστία κατά τη διάρκεια μακροχρόνιων αποστολών. Το σοκ της προδοσίας είναι τόσο μεγάλο, που το 75% αυτών των ζευγαριών χωρίζει μέσα σε λίγους μήνες από την επιστροφή του στρατιώτη. Η απιστία λειτουργεί ως «διπλό τραύμα»: χειροτερεύει τα συμπτώματα του Μετατραυματικού Στρες (PTSD) και προκαλεί διάσπαση προσοχής. Ένας στρατιώτης με σπασμένο ηθικό στο μέτωπο ή σε ένα cockpit μαχητικού αποτελεί μεγάλο ρίσκο για την ασφάλεια όλης της μονάδας του.

 

Πώς Αντιμετωπίζουν την Απιστία Διαφορετικοί Στρατοί;

Από τον αμερικανικό νομικισμό στη «ρωσική ψυχή»: Η γεωπολιτική της συντροφικής προδοσίας.

Η προσέγγιση της συντροφικής απιστίας στο στρατιωτικό περιβάλλον δεν είναι ενιαία, καθώς αντανακλά τις βαθύτερες κοινωνικές, νομικές και επιχειρησιακές αξίες κάθε έθνους, όπως ακριβώς ισχύει και για την Στρατηγική Κουλτούρα.

Ο τρόπος που κάθε κράτος διαχειρίζεται αυτό το φαινόμενο εξαρτάται από την ιστορία του, τις πεποιθήσεις του, το συνολικό «αξιακό σύστημα» που τον χαρακτηρίζει.

Θα αναφερθώ όμως ενδεικτικά σε κάποιες χώρες, καθώς θεωρώ πως είναι αντιπροσωπευτικές από άποψη της γενικότερης κουλτούρας τους, αλλά και της θέσης τους στα διεθνή δρώμενα.

 

Σε μια χώρα υπό διαρκή υπαρξιακή απειλή, ο στρατιώτης στην πρώτη γραμμή (και ειδικά ο έφεδρος που αφήνει τη δουλειά και την οικογένειά του) απολαμβάνει ένα άτυπο καθεστώς «ασυλίας». Η απιστία στο μέτωπο δεν συζητιέται ανοιχτά ως «ηθική κατάρρευση», αλλά εξορθολογίζεται ως «ιατρικό/ψυχολογικό σύμπτωμα» του πολέμου, όπως το τραύμα ή το στρες (Shani-Shitrit, M. ,2024). Με το να την αντιμετωπίζουν ως ένα «παραπροϊόν της πίεσης», προστατεύουν το αφήγημα της «ιερής οικογένειας»: θεωρούν ότι ο στρατιώτης δεν απατά επειδή απορρίπτει την οικογένειά του, αλλά επειδή έχει λυγίσει προσωρινά κάτω από το βάρος του πολέμου.

Τα Ραβινικά Δικαστήρια  έχουν την αποκλειστική δικαιοδοσία για τα διαζύγια στο Ισραήλ. (Oxford University Press. ,2026). Στο θρησκευτικό δίκαιο, η απιστία μιας παντρεμένης γυναίκας, για παράδειγμα, έχει σοβαρότατες νομικές και οικονομικές συνέπειες. Συνεπώς, ο στρατός «νίπτει τας χείρας του» επειδή γνωρίζει ότι το κοινωνικό και θρησκευτικό πλαίσιο θα επιβάλει την τιμωρία εκτός στρατοπέδου.

Η κοινωνία αναγνωρίζει την «Αύρα του Πολεμιστή». Ότι δηλαδή, αυτοί οι άνθρωποι λειτουργούν κάτω από ακραίο ψυχολογικό βάρος και τον φόβο του θανάτου. Υπάρχει μια σιωπηρή, σχεδόν ενοχική, κοινωνική ανοχή: η πίσω γραμμή (τα μετόπισθεν) τείνει να «κλείνει τα μάτια» σε ηθικά παραπτώματα που συμβαίνουν στη ζώνη των επιχειρήσεων, αναγνωρίζοντας ότι οι κανόνες της κανονικής ζωής αναστέλλονται όταν κάποιος πολεμά για την επιβίωση όλων.

Βλέπουμε δηλαδή, πως αυτά τα δύο στοιχεία δεν συγκρούονται στην πράξη, αλλά αλληλοσυμπληρώνονται μέσα από την υποκρισία της επιβίωσης: Η κοινωνία απαιτεί απόλυτη αφοσίωση στην οικογένεια για να μείνει όρθιο το έθνος, αλλά ο στρατός παρέχει ένα άτυπο, προστατευμένο «στεγανό» όπου οι στρατιώτες μπορούν να εκτονώνουν το τραύμα τους, με τη σιωπηρή συμφωνία ότι αυτό το στεγανό δεν θα μολύνει την επίσημη κοινωνική δομή.

 

Η ρωσική ψυχή είναι ιστορικά συνδεδεμένη με την ιδέα της θυσίας για την Πατρίδα (Rodina). Το άτομο συνθλίβεται, οι προσωπικές σχέσεις διαλύονται, αλλά το «Μεγάλο Σχέδιο» ή η μαχητική ισχύς πρέπει να επιβιώσουν. Η απιστία υποβαθμίζεται, επειδή η προσωπική ευτυχία θεωρείται πολυτέλεια μπροστά στο ιστορικό πεπρωμένο.

Η ρωσική στρατηγική παράδοση δίνει βάρος στο μεγαλείο του κράτους, και όχι στην ατομική ευτυχία. Η διάλυση των σχέσεων και η απιστία θεωρούνται απλώς «παράπλευρες απώλειες» του πολέμου.

Στο πολιτισμικό αυτό υπόβαθρο, η ύπαρξη δεν ορίζεται από τη δυτική λογική της συνέπειας, αλλά από τη συνύπαρξη των αντιθέτων. Ο Ρώσος στρατιώτης, εμποτισμένος με μια βαθιά μοιρολατρία (avos) και μια ιστορικά καλλιεργημένη αντοχή στα δεινά, τείνει να αποδέχεται τον πόνο της απιστίας όχι ως ένα επιλύσιμο ψυχολογικό πρόβλημα, αλλά ως μέρος ενός αναπόφευκτου, τραγικού πεπρωμένου. Η προδοσία στα μετόπισθεν ή η ηθική διολίσθηση στο μέτωπο, βιώνονται ως μια ακόμα έκφανση της ανθρώπινης αμαρτωλότητας και της εσωτερικής πάλης μεταξύ του θείου και του κτηνώδους. Έτσι, η σιωπή της στρατιωτικής ηγεσίας συναντά τη βουβή καρτερία του ένστολου· ο πόνος δεν εκφράζεται ως διεκδίκηση ή αίτημα για ψυχική μέριμνα, αλλά μεταβολίζεται σε μια εσωτερική, υπαρξιακή θλίψη (toska), όπου η απώλεια της συντροφικής πίστης θυσιάζεται στον βωμό μιας ανώτερης, συλλογικής μοίρας.( Trefilova, A. , 2025, March 24)

 

Στην Γερμανία η νομική επιστήμη και τα στρατιωτικά δικαστήρια εστιάζουν αυστηρά στη λειτουργικότητα της μονάδας –τιμωρώντας την απιστία μόνο όταν αυτή διαρρηγνύει το καθήκον της συναδελφικότητας (Connolly, 2024). Πρόκειται για μια ιστορική απόφαση του Ομοσπονδιακού Διοικητικού Δικαστηρίου της Λειψίας (Bundesverwaltungsgericht), η οποία επικύρωσε ότι η απιστία με σύζυγο συναδέλφου εντός της ίδιας μονάδας συνιστά πειθαρχικό παράπτωμα βάσει του άρθρου 12 του γερμανικού Νόμου περί Στρατιωτών (Soldatengesetz), καθώς πλήττει τη συνοχή και το ηθικό του στρατεύματος.

 

Μετά τα παραπάνω, φαίνεται καθαρά πως η διαχείριση της απιστίας στους κόλπους των Ενόπλων Δυνάμεων, δεν αποτελεί αποκλειστικά ιδιωτική υπόθεση, αλλά καθρέφτη της στρατηγικής κουλτούρας και των αξιακών κωδίκων κάθε κράτους. Από τον αγγλοσαξονικό νομικισμό, όπου η μοιχεία μπορεί να διωχθεί ως ποινικό ή πειθαρχικό παράπτωμα που απειλεί τη συνοχή του στρατεύματος, έως τις πιο φιλελεύθερες ευρωπαϊκές προσεγγίσεις που την αντιμετωπίζουν αυστηρά ως ιδιωτικό ζήτημα, οι στρατοί του κόσμου ταλαντεύονται ανάμεσα στην πειθαρχική αυστηρότητα και τη θρησκευτική ή κοινωνική παράδοση. Αυτή η θεσμική διαφοροποίηση καταδεικνύει ότι η διατάραξη των μετόπισθεν δεν επηρεάζει μόνο την ψυχολογία  μονάχα του στρατιώτη, αλλά αποτιμάται διαφορετικά ως προς τον αντίκτυπό της στην επιχειρησιακή ετοιμότητα και το ηθικό των δυνάμεων από κάθε γεωπολιτικό δίκτυο.

 

Η Έννοια της «Τιμής» σε Ελλάδα και Τουρκία

Στη δική μας γεωγραφική γειτονιά, η στρατηγική κουλτούρα είναι στενά δεμένη με την «τιμή» (Namus στην Τουρκία, Φιλότιμο στην Ελλάδα), γεγονός που επηρεάζει βαθύτατα τις σχέσεις των στελεχών.

Τουρκία: «Αν δεν μπορείς να κουμαντάρεις το σπίτι σου, πώς θα διοικήσεις στρατιώτες;»

Ο τουρκικός στρατός αυτοπροσδιορίζεται ως ο «θεματοφύλακας της εθνικής τιμής». Η τιμή του αξιωματικού είναι απόλυτη και ιεραρχική. Αν μαθευτεί ότι ένας αξιωματικός απατήθηκε, χάνει αυτόματα το κύρος του, καθώς η νοοτροπία λέει: «Αν δεν μπορείς να κουμαντάρεις το σπίτι σου, πώς θα διοικήσεις στρατιώτες;». Η απιστία ανάμεσα σε στελέχη θεωρείται η έσχατη προδοσία της στρατιωτικής αδελφότητας και οδηγεί σε άμεση απόλυση.

Στην Τουρκία,  οι Ένοπλες Δυνάμεις (TSK) αποτελούν ιστορικά τον κεντρικό πυλώνα της κρατικής δομής. Αν και στον τουρκικό αστικό κώδικα η μοιχεία έχει αποποινικοποιηθεί από τα τέλη της δεκαετίας του 1990, στο στρατιωτικό περιβάλλον η συντροφική απιστία αντιμετωπίζεται με αμείλικτη θεσμική αυστηρότητα. Εδώ, η προδοσία της οικογενειακής εστίας δεν θεωρείται απλώς ιδιωτικό ατόπημα, αλλά ευθεία απειλή για τη στρατιωτική τιμή (askerî şeref) και την πειθαρχία. Κάτω από το πρίσμα της σύγχρονης τουρκικής στρατηγικής κουλτούρας, η οποία συγχωνεύει την παραδοσιακή στρατιωτική πειθαρχία με την πολιτική ρητορική περί προστασίας των "ιερών οικογενειακών θεσμών", ο ένστολος που υποκύπτει στην απιστία έρχεται αντιμέτωπος με το φάσμα του απόλυτου επαγγελματικού εξοστρακισμού. Η διαπίστωση εξωσυζυγικής σχέσης οδηγεί συχνά σε διοικητική αποπομπή και υποχρεωτική αποστρατεία λόγω "ανήθικης διαγωγής", καθώς το στράτευμα αρνείται να ανεχθεί ρωγμές στα μετόπισθεν που θα μπορούσαν να κλονίσουν την τυφλή αφοσίωση και τη συνοχή μιας κουλτούρας που εδράζεται στην απόλυτη ιεραρχία (Hürriyet Daily News, 2018).

Μια μικρή υποσημίωση με ιδαίτερο ενδιαφέρον: η φράση «στρατιωτική τιμή» αποδίδεται συνήθως ως askerî şeref ή askerî onur. Ωστόσο στην τουρκική γλώσσα χρησιμοποιούνται επίσης δύο ακόμα λέξεις για την έννοια της τιμής:

 

Ελλάδα: Φιλότιμο και τυφλή εμπιστοσύνη

Η ελληνική στρατηγική κουλτούρα βασίζεται στην εδαφική αποτροπή (προστασία των συνόρων μας).

Η στρατιωτική κουλτούρα της χώρας ισορροπεί ανάμεσα στον ευρωπαϊκό νομικό φιλελευθερισμό και σε βαθιά ριζωμένες κοινωνικές παραδόσεις της μεσογειακής κοινωνίας.

Στο εγχώριο πλαίσιο, η ελληνική στρατιωτική κουλτούρα παρουσιάζει μια μοναδική ιδιοσυγκρασία. Από το 1982, με την ιστορική ψήφιση του Νόμου 1272 , η μοιχεία έχει αποποινικοποιηθεί πλήρως στην Ελλάδα , επηρεάζοντας αναπόφευκτα και το θεσμικό πλαίσιο των Ενόπλων Δυνάμεων. Σε αντίθεση με τον αμερικανικό ή τον τουρκικό στρατό, η απιστία στην Ελλάδα δεν διώκεται αυστηρά ως αυτοτελές πειθαρχικό παράπτωμα. Ωστόσο, η κοινωνική πραγματικότητα εντός των ελληνικών μονάδων παραμένει εξαιρετικά ευαίσθητη. Στο κλειστό περιβάλλον των στρατιωτικών οικημάτων (ΣΟΑ) και των επαρχιακών μεταθέσεων, η απιστία μετατρέπεται γρήγορα σε ένα άτυπο αλλά ισχυρό πλήγμα για το κύρος και το γόητρο (prestige) του στελέχους.

Μια απιστία σε μια τόσο κλειστή κοινωνία γίνεται αμέσως θέμα συζήτησης, απομονώνει κοινωνικά το στέλεχος και καταστρέφει την τυφλή εμπιστοσύνη που πρέπει να έχουν οι αξιωματικοί μεταξύ τους όταν μπαίνουν μαζί σε ένα πολεμικό πλοίο ή σε ένα cockpit (πιλοτήριο αεροσκάφους).

Αν και το επίσημο κράτος αντιμετωπίζει το ζήτημα ως αυστηρά ιδιωτικό, η ελληνική στρατιωτική κοινωνία –εμποτισμένη ακόμα με τις παραδοσιακές αξίες της οικογενειακής συνοχής– τείνει να απομονώνει κοινωνικά όποιον διαταράσσει αυτές τις ισορροπίες.

Έτσι, ο Έλληνας στρατιώτης που βιώνει την προδοσία καλείται να διαχειριστεί τον εσωτερικό του πόλεμο μέσα σε ένα πλαίσιο θεσμικής ουδετερότητας αλλά κοινωνικής πίεσης, όπου η έλλειψη εξειδικευμένων δομών ψυχολογικής υποστήριξης για τη στρατιωτική οικογένεια επιτείνει το αίσθημα της προσωπικής απομόνωσης (Ράπτης, 2026) / (Μπουκάλας, 2024).

 

Η Ψυχική Θωράκιση της Στρατιωτικής Εστίας: Το Έργο του ΔΚΨΥ ΕΔ

Έναντι αυτών των ψυχολογικών πιέσεων, το ελληνικό αμυντικό σύστημα επιστρατεύει έναν εξειδικευμένο επιστημονικό μηχανισμό: το Διακλαδικό Κέντρο Ψυχικής Υγείας Ενόπλων Δυνάμεων (ΔΚΨΥ ΕΔ). Το Κέντρο  παρέχει ένα ευρύ φάσμα υπηρεσιών ψυχοκοινωνικής μέριμνας, πρόληψης και θεραπείας,  στο διαπροσωπικό τραύμα της οικογένειας:

Η παρέμβαση αυτή βοηθά το ζευγάρι να σπάσει τον τοίχο του «συναισθηματικού μουδιάσματος», θεραπεύοντας την πληγή της απιστίας παράλληλα με το άγχος της υπηρεσίας.

Και ενώ παραδοσιακά, η ελληνική στρατιωτική κοινότητα θεωρούσε την αναζήτηση ψυχολογικής βοήθειας ως ένδειξη αδυναμίας, το ΔΚΨΥ ΕΔ αλλάζει αυτή τη νοοτροπία, δείχνοντας ότι η φροντίδα της ψυχικής υγείας είναι μια πράξη ευθύνης που προστατεύει τη μαχητική ικανότητα του στρατιώτη.

Επιπλέον, μέσα από σεμινάρια και ομάδες υποστήριξης, το Κέντρο θωρακίζει τις οικογένειες (ειδικά στην παραμεθόριο) πριν ξεσπάσει η κρίση, δίνοντάς τους τα εργαλεία να αντέξουν την απόσταση και να αποφύγουν την αποξένωση.

 

Συμπέρασμα

Το πολυσύνθετο πλέγμα των αντιξοοτήτων που βιώνει ο συγκεκριμένος πληθυσμός,  επιτείνεται από δομικά χαρακτηριστικά της ένστολης καθημερινότητας, η οποία επηρεάζει βαθύτατα και την προσωπική σφαίρα. Οι παρατεταμένες απουσίες, το χρόνιο οργανωσιακό στρες και η συναισθηματική αμβλύτητα μεταφέρονται συχνά στο οικογενειακό περιβάλλον, αυξάνοντας την τρωτότητα των διαπροσωπικών σχέσεων σε σοβαρά προβλήματα, με κυριότερο αυτό της απιστίας. Η εμφάνιση τέτοιων κρίσεων εντός του γάμου ή της σχέσης λειτουργεί ως πρόσθετος επιβαρυντικός παράγοντας, εντείνοντας το αίσθημα απομόνωσης.

Για να είναι ένας στρατός αποτελεσματικός, δεν χρειάζεται μόνο σύγχρονα όπλα. Χρειάζεται σταθερότητα και εμπιστοσύνη. Η ψυχολογική και οικογενειακή στήριξη των ανθρώπων που φοράνε τη στολή, μέσα από θεσμούς όπως το ΔΚΨΥ ΕΔ, αλλά και όχι μόνο, είναι εξίσου σημαντική για την εθνική άμυνα όσο και η θωράκιση των συνόρων μας.

Για τη θωράκιση των ενστόλων είναι απαραίτητη η αλλαγή της οργανωσιακής κουλτούρας. Χρειάζεται συνεχής ψυχοεκπαίδευση, αποστιγματισμός της ψυχικής υγείας, υποχρεωτική αποφόρτιση (debriefing) μετά από κρίσιμα περιστατικά ( δύσκολα περιστατικά και κάποιες φορές με ατυχή εξέλιξη όπως για παράδειγμα σε αναχαιτίσεις από την πολεμική αεροπορία, σε δύσκολα συμβάντα από ειδικά σώματα του στρατού, σε δύσκολες και στρεσογόνες εμπλοκές του πολεμικού ναυτικού, σε στρεσσογόνες συνθήκες αντιμετώπισης πειρατείας, σε κατασβέσεις και απεγκλωβισμούς, καταδιώξεις κ.λ.π.) . Χρειάζεται να είναι εύκολη η πρόσβαση σε εξειδικευμένους ψυχολόγους που κατανοούν την ιδιαίτερη φύση του επαγγέλματός τους.

Καθώς η κυρίαρχη θεσμική κουλτούρα προκρίνει τη συναισθηματική εγκράτεια ως ένδειξη ανθεκτικότητας, το κοινωνικό στίγμα εντείνεται, εμποδίζοντας τους πάσχοντες από την έγκαιρη αναζήτηση επαγγελματικής ψυχολογικής υποστήριξης. Ως εκ τούτου, η επιστημονική χαρτογράφηση των παραγόντων  που επιδρούν στην ψυχολογία  αυτής της ιδιόμορφης κοινωνικής ομάδας, καθίσταται αναγκαία,  για τη θεσμική θωράκιση της ψυχικής υγείας των συγκεκριμένων πληθυσμιακών ομάδων.

Το «Στίγμα» και το Εμπόδιο στην Αναζήτηση Βοήθειας

Το μεγαλύτερο πρόβλημα στον χώρο των ένστολων είναι η αποφυγή αναζήτησης ψυχολογικής υποστήριξης. Πολλοί φοβούνται ότι αν παραδεχτούν ότι λυγίζουν ψυχολογικά:

  1. Θα θεωρηθούν «αδύναμοι» από τους συναδέλφους τους.
  2. Θα αντιμετωπίσουν επιπτώσεις στην καριέρα τους (π.χ. αφαίρεση όπλου, μετάθεση σε θέση γραφείου, απώλεια προαγωγής….).

 

Αντιμετώπιση των Συζυγικών/Σχεσιακών Κρίσεων

Η άμβλυνση των επιπτώσεων που επιφέρει η κουλτούρα της στρατιωτική ζωής και η υπηρεσιακή πίεση στην προσωπική ζωή των ένστολων, απαιτεί μια ολιστική και προληπτική προσέγγιση. Συγκεκριμένα θα έλεγα πως είναι ιδιαίτερα σημαντική η ψυχολογική υποστήριξη και θεραπεία προσανατολισμένη:

• στην Εξειδικευμένη Συζυγική και Οικογενειακή Θεραπεία: Κρίνεται αναγκαία η εφαρμογή θεραπευτικών παρεμβάσεων (π.χ. Συγκινησιακά Εστιασμένη Θεραπεία – EFT) από κλινικούς ειδικούς, οι οποίοι είναι εξοικειωμένοι με τις ιδιαιτερότητες του ένστολου περιβάλλοντος, με σκοπό την αποκατάσταση της συναισθηματικής εγγύτητας και την επεξεργασία του τραύματος της απιστίας.

• στα Προγράμματα Ψυχοεκπαίδευσης και Προληπτικής Θωράκισης: Η θεσμική υλοποίηση σεμιναρίων πριν και μετά από μακροχρόνιες αποστολές ή μεταθέσεις ενισχύει τις δεξιότητες επικοινωνίας των ζευγαριών. Τα προγράμματα αυτά προετοιμάζουν τους συντρόφους για τη διαχείριση της γεωγραφικής απόστασης και της επικείμενης επανένταξης.

• στη Συστηματική Αποσυμπίεση και Καλλιέργεια Μεταβατικών Δεξιοτήτων: Απαιτείται η εκπαίδευση των ένστολων σε τεχνικές συναισθηματικής αποφόρτισης (debriefing) και η ανάπτυξη «μεταβατικών τελετουργικών» κατά την επιστροφή στην οικία, ώστε να διευκολύνεται η ομαλή μετάβαση από τον αυστηρό επιχειρησιακό ρόλο στον συναισθηματικά διαθέσιμο οικογενειακό ρόλο.

 

Η σημασία για την Ψυχική Υγεία

Από το Τραύμα στην Ανασύνταξη:

Εν κατακλείδι, η ψυχική υγεία και η οικογενειακή σταθερότητα των ένστολων δεν αποτελούν αμιγώς ιδιωτική υπόθεση, αλλά συνδέονται αναρρήκτως με την ίδια την επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα και τη δομική συνοχή των κρατικών μηχανισμών. Η στρατηγική κουλτούρα, αν και απαραίτητη για την πολιτική και στρατιωτική ταυτότητα ενός κράτους καθώς και για την διαφύλαξη της ασφάλειας και την εκτέλεση του καθήκοντος, επιβάλλει ένα βαρύ ψυχοσυναισθηματικό τίμημα, το οποίο συχνά μετακυλίεται στην προσωπική σφαίρα των λειτουργών, κλονίζοντας κάποιες (ίσως και αρκετές) φορές τα θεμέλια των διαπροσωπικών τους σχέσεων.

Η αποτελεσματική αντιμετώπιση φαινομένων ιδιαίτερα σημαντικών όπως η συναισθηματική αμβλύτητα και η συζυγική απιστία, απαιτεί τη ριζική αναθεώρηση της υπάρχουσας νοοτροπίας για την αναζήτηση βοήθειας και την υποχρέωση της ηγεσίας απέναντι στην ψυχική κατάσταση αλλά και ψυχική ανθεκτικότητα του στρατιωτικού δυναμικού.

Η πολιτεία και η κοινωνία οφείλουν να αναγνωρίσουν ότι η αληθινή ανθεκτικότητα δεν πηγάζει από την αδιαπέραστη συναισθηματική θωράκιση, αλλά από την οργανωμένη μέριμνα και τον αποστιγματισμό της ψυχολογικής υποστήριξης. Μόνο μέσα από τη δημιουργία ενός ασφαλούς πλαισίου ψυχικής θωράκισης, όπου η αναζήτηση βοήθειας δεν θα λογίζεται ως αδυναμία αλλά ως πράξη ευθύνης, θα καταστεί εφικτή η προστασία εκείνων που έχουν ταχθεί να προστατεύουν το κοινωνικό σύνολο.

Η περιήγηση στις διάφορες στρατηγικές και στρατιωτικές κουλτούρες αναδεικνύει ότι, ανεξάρτητα από το θεσμικό πλαίσιο κάθε κράτους, η συντροφική προδοσία συνιστά ένα βαθύ σχεσιακό τραύμα. Η φράση «...με απατά...» πυροδοτεί έναν αδυσώπητο εσωτερικό πόλεμο, ο οποίος στην ψυχή του στρατιώτη προσλαμβάνει διαστάσεις υπαρξιακού κλυδωνισμού. Σε ένα επαγγελματικό περιβάλλον που απαιτεί απόλυτο έλεγχο, η απιστία βιώνεται ως πλήρης απώλεια ελέγχου, αποσαθρώνοντας την εσωτερική θωράκιση του μαχητή και μετακυλίοντας το ψυχικό άλγος στα παιδιά και στη δομή ολόκληρης της οικογένειας.

 

«Βγάζοντας τη στολή»  στο… «ντιβάνι»

Απέναντι σε αυτόν τον ψυχικό κατακερματισμό, η ψυχοθεραπεία δεν αποτελεί απλώς μια υποστηρικτική επιλογή, αλλά τη μοναδική γέφυρα προς την ανασύνταξη. Μέσα από την κλινική διαδικασία —είτε σε ατομικό επίπεδο είτε μέσω της θεραπείας ζεύγους— ο ένστολος αποκτά έναν ασφαλή, μη επικριτικό χώρο, έξω από το «βάρος της στολής», όπου αναγνωρίζει και αντιμετωπίζει την ευαλωτότητά  του. Η θεραπευτική παρέμβαση βοηθά στη νοηματοδότηση του τραύματος, στην αποφόρτιση του χρόνιου στρες και στην αποκατάσταση της διαρρηγμένης επικοινωνίας. Για τη στρατιωτική οικογένεια, η ψυχοθεραπεία προσφέρει τα εργαλεία για να μετατραπεί η κρίση σε ευκαιρία αναδόμησης, αποδεικνύοντας ότι η μεγαλύτερη μάχη για έναν στρατιώτη δεν δίνεται στο πεδίο των επιχειρήσεων, αλλά στην απόφαση να επουλώσει τα μετόπισθεν της ψυχής του

 

Ο «άτρωτος» μαχητής και το διαρρηγμένο λιμάνι

Η φράση «...με απατά...» δεν γνωρίζει σύνορα, σημαίες ή βαθμούς. Συνιστά έναν αδυσώπητο εσωτερικό πόλεμο που διεξάγεται στην πιο απόκρημνη πλευρά της ψυχής του ένστολου. Όταν η εμπιστοσύνη κλονίζεται, η εσωτερική θωράκιση του μαχητή θρυμματίζεται, μετατρέποντας το πεδίο της δικής του μάχης σε έναν χώρο απόλυτης υπαρξιακής απομόνωσης. Αυτή η βουβή σύρραξη δεν αργεί να διαπεράσει τους τοίχους της στρατιωτικής εστίας, αφήνοντας ανεξίτηλα τραύματα στις συζύγους και στα παιδιά, που καλούνται να πληρώσουν το βαρύτερο τίμημα μιας αόρατης απώλειας.

Εν τέλει, όσο κι αν η στολή επιχειρεί να επιβάλει την εικόνα του άτρωτου υπερασπιστή, η απιστία υπενθυμίζει ότι ο πιο επικίνδυνος εχθρός για έναν στρατιώτη δεν είναι αυτός που παραμονεύει στην πρώτη γραμμή, αλλά εκείνος που αποσαθρώνει το ασφαλές λιμάνι της ψυχής του.

 

                                                                                                              

 

Σαμόλη Ειρήνη
Ψυχολόγος

(Grow your Soul - Healing Psychology – «…με απατά…»: ένας εσωτερικός πόλεμος στις ψυχές των στρατιωτών και των οικογενειών τους - Σαμόλη Ει., 2026)

 

Πηγές

 

 

 

 

Πίσω