Από ιατρική πλευράς η υπογονιμότητα είναι πρωτίστως μια ιατρική κατάσταση. Όμως υπάρχει και η άλλη πλευρά αυτή της ψυχής.

Η υπογονιμότητα, η ανικανότητα δηλαδή σύλληψης και γέννησης ζώντος νεογνού μετά από έναν χρόνο συχνών και απροστάτευτων σεξουαλικών επαφών, αποτελεί ένα εξέχον πρόβλημα του 21ου αιώνα και επηρεάζει το 10–15% του πληθυσμού αναπαραγωγικής ηλικίας.

Η διάγνωσή της μπορεί να επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό τη συναισθηματική λειτουργία των ζευγαριών που αντιμετωπίζουν πρόβλημα.

Οι υπογόνιμες γυναίκες οι οποίες υποβάλλονται σε θεραπεία υποβοηθούμενης αναπαραγωγής,  αντιμετωπίζουν τόσο το οξύ stress που οφείλεται στην ίδια τη θεραπεία της εξωσωματικής (λήψη φαρμάκων με πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες, διαδικασία ωοληψίας, φλεβοκεντήσεις, κολπικοί υπέρηχοι),  όσο και το χρόνιο stress, το οποίο είναι αποτέλεσμα των αποτυχιών της θεραπείας, του πιθανού ενδεχόμενου να μην αποκτήσουν παιδί και της αίσθησης απώλειας του ελέγχου της κατάστασης. (Ε. Θεοδωρίδου και συν., Τύποι δεσμού στις συντροφικές σχέσεις, stress και ποιότητα ζωής υπογόνιμων γυναικών, 2016) 

Η επίδραση της κοινωνίας – η γονεϊκότητα στο επίκεντρο της ταυτότητας του ατόμου

Είναι μάλλον γνωστό,  πως η κοινωνία διαμορφώνεται από τα άτομα, όμως συγχρόνως διαμορφώνει και τα άτομα.

Ενώ, η ταυτότητα του ατόμου διαμορφώνεται μέσα από έναν συνεχή και εξελισσόμενο θα έλεγα  συνδυασμό,  βιολογικών χαρακτηριστικών, προσωπικών εμπειριών και κοινωνικών επιρροών.

Κοινωνικό Περιβάλλον καθώς  Κουλτούρα και Παράδοση, αποτελούν δύο από τους βασικούς παράγοντες διαμόρφωσης της ταυτότητας του ατόμου. Η ταυτότητα και οι κοινωνικοί ρόλοι  (όπως αυτός του γονέα) συνδέονται άμεσα. Οι κοινωνικοί ρόλοι είναι θα λέγαμε οι προσδοκίες, οι υποχρεώσεις και οι συμπεριφορές που απαιτεί η κοινωνία από εμάς ανάλογα με τη θέση μας σε αυτή.

Ο τύπος της κοινωνίας και ιδιαίτερα στις παραδοσιακές, αλλά και  στις περισσότερες κοινωνίες, η τεκνοποίηση και η γονεϊκότητα βρίσκονται στο επίκεντρο της ταυτότητας πολλών ανθρώπων και μεταξύ των γονέων αποτελούν τον σημαντικότερο ρόλο τους. Η δυσκολία ανάληψης του συγκεκριμένου ρόλου προκαλεί δυσφορία, και αν δεχτούμε ότι η μητρότητα αποτελεί μια σημαντική πτυχή της θηλυκότητας και της γυναικείας φύσης, τότε αυτός ο ρόλος είναι ακόμη πιο σημαντικός στη ζωή μιας γυναίκας.

Υπογονιμότητα και stress – ένας φαύλος κύκλος  Η υπογονιμότητα και  stress  συνήθως «πάνε μαζί». Πρόκειται για ένα πολυδιάστατο θέμα και περιλαμβάνει διαφορετικούς και ανεξάρτητους τομείς, που όλοι όμως αλληλεπιδρούν και  ενισχύουν ή ενισχύονται από το στρες. Τομείς όπως είναι ο κοινωνικός, ο σεξουαλικός, ο ψυχολογικός. Πρόκειται για  δυσκολίες στην κοινωνική και στη σεξουαλική ζωή,  δυσκολίες στις σχέσεις του ζευγαριού, καθώς και η στέρηση ή η αδυναμία ανάληψης γονεϊκών ρόλων. Επίσης,  η ματαίωση που νοιώθει το ζευγάρι , ειδικά η γυναίκα,  η διάψευση των προσδοκιών λόγω της έντονης επιθυμίας για γονεϊκότητα και της απόρριψης της ατεκνίας, αποτελεί μια πτυχή με ιδιαίτερη σημασία για την κατάσταση της ψυχική υγείας. Η ματαίωση αυτή, ως μια άλλη έννοια της αποτυχίας ανάληψης του γονεϊκού ρόλου, βιώνεται από τον οργανισμό (όπως άλλωστε κάθε ματαίωση) ως πένθος…

Όταν αυτή η «αδυναμία» αποτελεί το κέντρο των πάντων Πολλές μελέτες έχουν επιβεβαιώσει πως  η έντονη εστίαση στην τεκνοποίηση αποτελεί τον κυρίαρχο παράγοντα εμφάνισης  stress  κατά τη διάρκεια της θεραπείας της υπογονιμότητας και εκδήλωσης συμπτωμάτων κατάθλιψης και άγχους. Υπογονιμότητα και ευεξία – δύο έννοιες που συνδέονται αρνητικά Η υπογονιμότητα και η θεραπεία της,  έχουν σημαντικές επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής του ατόμου,  καθώς σχετίζονται αρνητικά με τη συντροφική, τη σεξουαλική και την ψυχοκοινωνική ευεξία.  Αυτό σημαίνει πως επιδρά αρνητικά και επηρεάζει την ποιότητα της ζωής του ζευγαριού.

Υπογονιμότητα και Σεξουαλική ζωή – όταν η απόλαυση μετατρέπεται σε ένα καθήκον, μια υποχρέωση

Η πολυπλοκότητα ( για πολλούς) της θεραπείας της υπογονιμότητας, το κόστος το οποίο δεν εγγυάται την επιτυχία, σε συνδυασμό με το στίγμα που συνοδεύει τη γυναικεία και την ανδρική υπογονιμότητα σε παραδοσιακές κοινωνίες, οδηγεί το ζευγάρι σε έντονη ψυχοκοινωνική δυσφορία, η οποία έχει άμεσο αντίκτυπο στην οικογενειακή ζωή και στις σεξουαλικές του σχέσεις.

Δεν είναι λίγες οι αναφορές των ζευγαριών ότι αρχίζουν να αντιμετωπίζουν τη σεξουαλική επαφή ως καθήκον και υποχρέωση που έχει χάσει την απόλαυση, ενώ η ίδια η θεραπεία της υπογονιμότητας δυσχεραίνει τις σεξουαλικές επαφές καθώς αρκετές γυναίκες επηρεάζονται σωματικά από τα φάρμακα.

Ο κοινωνικός τομέας δεν παραμένει ανεπηρέαστος από τα προβλήματα γονιμότητας. Πολλά υπογόνιμα ζευγάρια βιώνουν κοινωνικό αποκλεισμό, στιγματισμό και κοινωνικές πιέσεις για την απόκτηση παιδιού, στοιχεία τα οποία οδηγούν τα ζευγάρια σε κατάθλιψη ή σε διαδικασία να νιώθουν ότι πρέπει να απολογηθούν για την ατεκνία τους.

Η γυναικεία πλευρά Η δυσκολία τεκνοποίησης και η διαδικασία της τεχνητής γονιμοποίησης προκαλούν στις γυναίκες έντονο ψυχικό στρες, συχνά συγκρίσιμο με το βίωμα του πένθους. Τα βασικά συναισθήματα περιλαμβάνουν κατάθλιψη, ενοχές, θυμό, απώλεια ελέγχου του σώματος και κοινωνική απομόνωση, τα οποία εντείνονται από τις ορμονικές θεραπείες και τις διαδοχικές αποτυχίες. =>Συναισθηματικές Επιπτώσεις Θλίψη και πένθος: Αίσθηση απώλειας για το όνειρο της φυσικής ή εύκολης σύλληψης. Ενοχές και αυτομομφή: Η γυναίκα συχνά θεωρεί λανθασμένα ότι το σώμα της «αποτυγχάνει» ή  ότι φταίει η ίδια. Άγχος και αβεβαιότητα: Διακατέχεται από μια διαρκή αγωνία για την έκβαση κάθε κύκλου θεραπείας. Θυμός και ζήλεια: Συχνά συνειδητοποιεί μια δυσκολία  διαχείρισης περιβαλλόντων με εγκύους ή βρέφη.

Επιδράσεις των Ορμονών και της Διαδικασίας Ορμονική φόρτιση: Τα φάρμακα γονιμότητας προκαλούν σκαμπανεβάσματα στη διάθεση, ευερεθιστότητα και κόπωση. Απώλεια ελέγχου: Το σώμα γίνεται αντικείμενο ιατρικών παρεμβάσεων και μετρήσεων. Αυτό δημιουργεί στην γυναίκα  μια αίσθηση ΜΗ ελέγχου του σώματός της. Κοινωνική πίεση: Αίσθηση στίγματος και ερωτήσεις από το οικογενειακό περιβάλλον.  Επίπτωση στη Σχέση και την Καθημερινότητα Απομόνωση: Απόσυρση από φίλους και κοινωνικές εκδηλώσεις. Ένταση στο ζευγάρι: Οι διαφορετικοί τρόποι αντίδρασης ανάμεσα στους συντρόφους που μπορεί να φέρουν απομάκρυνση.

Μερικά πράγματα που θα σας βοηθήσουν Επικοινωνία με τον Σύντροφο: Εκφράστε Τί Ακριβώς Χρειάζεστε Οι άνδρες και οι γυναίκες επεξεργάζονται διαφορετικά το στρες της υπογονιμότητας. Συχνά οι σύντροφοι προσπαθούν να γίνουν "problem solvers" (να δώσουν λύσεις), ενώ εσείς χρειάζεστε απλώς συναισθηματική αγκαλιά και επιβεβαίωση. Γίνεται συγκεκριμένη (Μην αφήνετε χώρο για μαντεψιές): Οι άνδρες δεν μπορούν να διαβάσουν τη σκέψη, ειδικά σε περιόδους κρίσης. Πείτε του ακριβώς τί θέλετε να κάνει εκείνη τη στιγμή. Καθορίστε τον ρόλο του με σαφήνεια. Εσείς μπορεί να  θέλετε απλώς να ακουστείτε: «Αυτή τη στιγμή νοιώθω θυμό/θλίψη λόγω της ερώτησης που μας έκαναν. Δεν θέλω να μου βρεις λύση, ούτε να μου πεις ότι όλα θα πάνε καλά. Χρειάζομαι απλά να με ακούσεις για 5 λεπτά και να με πάρεις μια αγκαλιά». Ή να θέλετε «προστασία» σε μια κοινωνική εκδήλωση, ώστε να μην χρειαστεί να μιλήσετε γι’ αυτό. Γίνεται συγκεκριμένη με αυτό που νοιώθετε. Αποφύγετε τις γενικεύσεις: Φράσεις όπως «ποτέ δεν με καταλαβαίνεις» αυξάνουν την απόσταση.  Δώστε του να καταλάβει πως νοιώθετε «…μόνη σε αυτό, σε χρειάζομαι δίπλα μου».

Όταν θέλω να μιλήσω γι’ αυτό 

Προσεγγίσετε αυτή τη συζήτηση με ασφάλεια και έλεγχο.

Ναι, είναι μια ανάγκη σας. Και αν αυτή νοιώθετε,  σημαίνει πως σας βοηθά. Το να μοιραστείτε το βίωμά σας μπορεί να λειτουργήσει εξαιρετικά λυτρωτικά, αρκεί να γίνει με τους δικούς σας όρους, ώστε να λάβετε ουσιαστική υποστήριξη και όχι ανεπιθύμητες συμβουλές.

• Επιλέξτε τα Σωστά Άτομα καθώς δεν είναι όλοι οι άνθρωποι κατάλληλοι για να ακούσουν κάτι τόσο ευαίσθητο. Άτομα που έχουν αποδείξει την εχεμύθειά τους και που ξέρετε ότι δεν θα το μεταφέρουν σε άλλους. Άτομα που ξέρουν να ακούν χωρίς να κρίνουν, που προσφέρουν τα αυτιά, την διάθεση, τον χρόνο και αγκαλιά, και όχι «μαγικές λύσεις» ή θεωρίες (π.χ. «χαλάρωσε και θα γίνει») ή που έχουν ίσως παρόμοια εμπειρία, που καταλαβαίνουν την ιατρική και ψυχολογική ορολογία χωρίς εξηγήσεις, που καταλαβαίνουν αυτά που νοιώθετε και που «περνάτε».
• Ξεκαθαρίστε στο άλλο άτομο τι ακριβώς ζητάτε από αυτό. Αυτό προλαμβάνει τις άστοχες αντιδράσεις. Μπορεί για παράδειγμα να θέλετε απλά να εκτονωθείτε μέσα από την αφήγηση, ή μπορεί να θέλετε κάπου μια μικρή πρακτική βοήθεια όπως π.χ. βοήθεια για κάποιες μετακινήσεις ή απλώς να πάτε για έναν καφέ όταν νοιώθετε πιεσμένη.
• Όμως το ότι επιλέξατε να ανοίξετε τη συζήτηση,  δεν σημαίνει ότι πρέπει να την εξαντλήσετε αν νιώσετε συναισθηματική κόπωση. Έχετε το δικαίωμα να σταματήσετε ανά πάσα στιγμή.
• Εξηγείστε με ηρεμία αυτό που νοιώθετε στον άλλον - που εσείς επιλέξατε να συζητήσετε το θέμα μαζί του -  πως αν και εκτιμάτε το ενδιαφέρον του, για σήμερα είπατε όσα αντέχετε  να βγάλετε  από μέσα σας, και πως θα προτιμούσατε να  αλλάξετε θέμα για να χαλαρώσετε.

Οι «αδιάκριτες ερωτήσεις

Οι αδιάκριτες ερωτήσεις λειτουργούν συχνά ως «ξύσιμο»  μιας πληγής, φέρνοντας στην επιφάνεια συσσωρευμένο πόνο, αδικία και θυμό. Είναι απόλυτα φυσιολογικό να νιώθετε αναστάτωση ακόμα και ώρες ή μέρες μετά το περιστατικό.

Η διαχείριση αυτών των συναισθημάτων απαιτεί αποδοχή και αποφόρτιση, ώστε να μην εγγράφονται ως μόνιμο τραύμα στην καθημερινότητά σας.

Διαχείριση των Ενοχών μετά τον Θυμό Η διαχείριση των στενών σχέσεων και των εσωτερικών ενοχών κατά τη διάρκεια της προσπάθειας για παιδί απαιτεί ξεκάθαρη επικοινωνία και αυτοσυμπάθεια. Οι γονείς συνήθως πιέζουν από ανυπομονησία ή αγάπη, ο σύντροφος συχνά δεν ξέρει πώς να βοηθήσει, και οι ενοχές εμφανίζονται επειδή νιώθετε θυμό για ανθρώπους που αγαπάτε. Είναι συχνό φαινόμενο, αφού θυμώσετε με έναν δικό σας άνθρωπο, να νιώθετε ενοχές (π.χ. «Η μάνα μου με ρωτάει από αγάπη και εγώ θυμώνω…» ή «Λαχταράει να γίνει παππούς και εγώ θυμώνω» … « Είμαι άδικη και κακιά με την αδελφή μου»… ή «…και αυτός στεναχωριέται, όμως είμαι σκληρή μαζί του…».  Αυτός ο κύκλος (Θυμός → Ενοχή → Αυτοκριτική) εξαντλεί τα ψυχικά σας αποθέματα. Ας θυμάστε πως Ο θυμός είναι προστατευτικός μηχανισμός: Ο θυμός δεν σημαίνει ότι είστε κακός άνθρωπος. Είναι η φυσική αντίδραση του ψυχισμού σας όταν παραβιάζονται τα όριά σας ή όταν απειλείται η ηρεμία σας. Είναι ένδειξη αυτοσυντήρησης.

Μάθετε να Διαχωρίζετε την πρόθεση από το αποτέλεσμα: Οι γονείς σας μπορεί να έχουν καλή πρόθεση, αλλά το αποτέλεσμα των λέξεών τους σας πληγώνει. Έχετε κάθε δικαίωμα να αντιδράσετε στο αποτέλεσμα, ανεξάρτητα από την πρόθεσή τους.

Μην ξεχνάτε να συμπονάτε τον εαυτό σας. Ασκήστε την αυτοσυμπάθεια (Self-compassion) και όχι την αυτολύπηση. Μιλήστε στον εαυτό σας,  όπως θα μιλούσατε σε μια φίλη σας που περνάει το ίδιο πράγμα. Υπενθυμίστε στον εαυτό σας: «Περνάω μια εξαιρετικά επώδυνη περίοδο. Είναι απόλυτα ανθρώπινο να μην έχω υπομονή και να λυγίζω».

Χρησιμοποιείστε το αρνητικό συναίσθημα της ενοχής προς όφελός σας , βάζοντας τα όριά σας.  Αν νιώθετε ότι αντιδράσατε πολύ έντονα λόγω της γενικότερης φόρτισης, μπορείτε να κάνετε μια διορθωτική κίνηση χωρίς να υποχωρήσετε στο όριό σας:

 «….Ζητώ συγγνώμη αν η φωνή μου ήταν απότομη χθες, ήμουν πολύ κουρασμένη. Όμως η ουσία όσων είπα ισχύει: δεν θέλω να συζητάμε για το θέμα αυτό».

Αποσυνδεθείτε  από την «αποτυχία»

Ο θυμός συχνά κρύβει πίσω του τον φόβο ότι το περιβάλλον σας κρίνει ως «ελλιπή». Διαχωρίστε την ιατρική δυσκολία από την προσωπική σας ταυτότητα.

Γιατί είναι σημαντικό και χρήσιμο να απευθυνθείτε σε έναν  ειδικό   Η επιλογή πάντα παραμένει δική σας.  Το να επιλέξετε  να μιλήσετε σε έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας (ψυχολόγο) αντί για το φιλικό ή οικογενειακό περιβάλλον,  δεν σημαίνει ότι υποτιμάτε τους δικούς σας ανθρώπους. Ζείτε μια ιδιαίτερη κατάσταση, που απαιτεί ψυχικά αποθέματα. Απενοχοποιείστε  τον εαυτό σας. Απελευθερώστε την σκέψη σας. Το να μιλήσετε σε έναν ψυχολόγο, σημαίνει ότι αναγνωρίζετε την πολυπλοκότητα της κατάστασης και επιλέγετε ένα περιβάλλον εξειδικευμένης φροντίδας. Οι φίλοι και οι συγγενείς προσφέρουν αγάπη, ενδιαφέρον. Τους ξέρεις « μια ζωή»…. Νοιώθεις την απαιτούμενη οικειότητα μαζί τους, είναι ίσως οι πιο κοντινοί και σημαντικοί για σένα άνθρωποι,  αλλά ένας επαγγελματίας προσφέρει εργαλεία και αντικειμενικότητα. Οι φίλοι και οι γονείς, καθώς έχουν μαζί σας μια σχέση που προϋπάρχει,  πονούν μαζί σας. Συχνά, στην προσπάθειά τους να σας προστατεύσουν, γίνονται υπερπροστατευτικοί, αγχώνονται οι ίδιοι ή σας φορτώνουν με τις δικές τους προσδοκίες ή ανασφάλειες.  Ο ψυχολόγος θα σας προσφέρει έναν προστατευμένο χώρο χωρίς «πρέπει».  Σε αυτό το περιβάλλον,  μπορείτε να εκφράσετε σκέψεις που θα φοβόσασταν να πείτε σε φίλους, όπως ο έντονος θυμός, η ζήλεια για άλλες εγκύους, ή ακόμα και η αμφιβολία για το αν θέλετε να συνεχίσετε τις προσπάθειες, ίσως για τις ανασφάλειες για το μέλλον της σχέσης με τον σύντροφό σας, ίσως τις ενοχές για τα αμφιθυμικά συναισθήματα απέναντι σε ανθρώπους που αγαπάτε και που σας ρωτούν για το θέμα… και όποιες άλλες σκέψεις και συναισθήματα έχετε.

Ο ειδικός δεν θα κρίνει. Δεν θα σας προσφέρει άλλες κλισέ συμβουλές/ φράσεις, όπως «μην το σκέφτεσαι και θα γίνει» ή «όλα γίνονται για κάποιο λόγο». Κουβέντες που ίσως κρύβουν αλήθεια, και που συνήθως λένε οι φίλοι, και  που αν και ξεκινούν από καλή πρόθεση, ενδεχομένως εσείς  να νοιώθετε πως ακυρώνουν τον πόνο σας.

Ο ψυχολόγος δεν θα προσπαθήσει να «χρυσώσει το χάπι». Θα σταθεί δίπλα σας, στο πένθος μιας αποτυχημένης προσπάθειας και θα σας βοηθήσει να επεξεργαστείτε το συναίσθημα αντί να το κρύψετε.

Θα σας βοηθήσει να διαχειριστείτε το οδυνηρό διάστημα των δύο εβδομάδων αναμονής (μέχρι το τεστ εγκυμοσύνης).

Ενώ θα δουλέψετε μαζί του,  για την Θωράκιση της σχέσης σας με το σύντροφό σας. Θα σας βοηθήσει να καταλάβετε πώς να μην μετατραπεί η σχέση με τον σύντροφό σας σε ένα καθαρά «ιατρικό project» και πώς να κρατήσετε ζωντανή την επικοινωνία σας.

Θα σας βοηθήσει να αποφορτιστείτε. Μέσα στον θεραπευτικό χώρο, θα βγουν η ένταση το βάρος , αφήνοντας χώρο ελεύθερο με τους φίλους σας , ώστε να απολαύσετε ξανά έναν καφέ συζητώντας για άλλα θέματα, νιώθοντας πάλι ο εαυτός σας και όχι μόνο «μια γυναίκα σε θεραπεία γονιμότητας».

***

Υ.Γ. Η τεκνοποίηση έχει διαφορετική νοηματοδότηση για τον κάθε άνθρωπο. Για κάποιους είναι  ο τρόπος του ανθρώπου να αφήσει μια συνέχεια στον κόσμο.

Η υπογονιμότητα αποτελεί μια βαθιά υπαρξιακή κρίση, καθώς κλονίζει τα θεμέλια της ταυτότητας, του σκοπού της ζωής και της θνητότητας του ανθρώπου.

Η ψυχική ανθεκτικότητα σε αυτό το πλαίσιο δεν είναι απλή «αντοχή», αλλά η ικανότητα να νοηματοδοτήσει κανείς τη ζωή του από την αρχή. Βοηθά τον άνθρωπο να συμφιλιωθεί με το γεγονός ότι κάποια πράγματα δεν ελέγχονται.

Επιτρέπει τη στροφή σε άλλες μορφές δημιουργίας, προσφοράς ή προσωπικής εξέλιξης, ενώ μετατρέπει την οδύνη σε μια διαδικασία βαθύτερης αυτογνωσίας και ωρίμανσης.

(Αφιερωμένο σε όλες αυτές τις γυναίκες, που συνειδητά επιλέγουν να μπουν σε αυτή την τόσο δύσκολη και σημαντική συνθήκη)

Σαμόλη Ειρήνη Ψυχολόγος (Grow your Soul - Healing Psychology – Υπογονιμότητα  και ποιότητα ζωής - Ψυχολογικές δυσκολίες κατά την διάρκεια τεχνητής γονιμοποίησης ή δυσκολιών τεκνοποίησης για τις γυναίκες, Σαμόλη Ει., 2026)

Βιβλιογραφία - Πηγές

Attachment in close relationships, infertility-related stress, and quality of life in infertile women E. THEODORIDOU,1 F. ANAGNOSTOPOULOS,1,2 A. SACHLAS,3 D. NIAKAS1 Archives of Hellenic Medicine 2016, 33(5):645–655

LYKERIDOU K, GOUROUNTI K, DELTSIDOU A, LOUTRADIS D, VASLAMATZIS G. The impact of infertility diagnosis on psychological status of women undergoing fertility treatment. J Reprod Infant Psyc 2009, 27:223–237 

MOURA-RAMOS M, GAMEIRO S, CANAVARRO MC, SOARES I. Assessing infertility stress: Re-examining the factor structure of the Fertility Problem Inventory. Hum Reprod 2012, 27:496–505

TESKERECI G, ONCEL S. Effect of lifestyle on quality of life of couples receiving infertility treatment. J Sex Marital Ther 2013, 39:476–492

VALSANGKAR S, BODHARE T, BELE S, SAI S. An evaluation of the effect of infertility on marital, sexual satisfaction indices and health-related quality of life in women. J Hum Reprod Sci 2011, 4:80–85 

MOURA-RAMOS M, GAMEIRO S, CANAVARRO MC, SOARES I. Assessing infertility stress: Re-examining the factor structure of the Fertility Problem Inventory. Hum Reprod 2012, 27:496–505 

PETERSON BD. Examining the congruence between couples’ perceived infertility-related stress and its relationship to depression and marital adjustment in infertile men and women. Master Thesis. Virginia Polytechnic Institute and State University, Virginia, 2000 

ΛΑΪΝΑΣ Τ. Ανθρώπινη αναπαραγωγή και εξωσωματική γονιμοποίηση. Α΄ έκδοση. Ιατρικές εκδόσεις Μανιατέας, Αθήνα, 2006 

EUROPEAN IVF-MONITORING CONSORTIUM (EIM); EUROPEAN SOCIETY OF HUMAN REPRODUCTION AND EMBRYOLOGY (ESHRE), KUPKA MS, D’HOOGHE T, FERRARETTI AP, DE MOUZON J ET AL. Assisted reproductive technology in Europe, 2011: Results generated from European registers by ESHRE. Hum Reprod 2016, 31:233–248 

VERHAAK CM, SMEENK JM, EUGSTER A, VAN MINNEN A, KREMER JA, KRAAIMAAT FW. Stress and marital satisfaction among women before and after their first cycle of in vitro fertilization and intracytoplasmic sperm injection. Fertil Steril 2001, 76:525–531 

McQUILLAN J, GREIL AL, WHITE LK, JACOB MC. Frustrated fertility: Infertility and psychological distress among women. J Marriage Fam 2003, 65:1007–1018 

NEWTON CR, SHERRARD W, GLAVAC I. The Fertility Problem Inventory: Measuring perceived infertility-related stress. Fertil Steril 1999, 72:54–62

DONARELLI Z, LO COCO G, GULLO S, MARINO A, VOLPES A, ALLEGRA A. Are attachment dimensions associated with infertility-related stress in couples undergoing their first IVF treatment? A study on the individual and cross-partner effect. Hum Reprod 2012, 27:3215–3225 

FARDIAZAR Z, AMANATI L, AZAMI S. Irrational parenthood cognitions and health-related quality of life among infertile women. Int J Gen Med 2012, 5:591–596 

COLLINS A, FREEMAN EW, BOXER AS, TURECK R. Perceptions of infertility and treatment stress in females as compared with males entering in vitro fertilization treatment. Fertil Steril 1992, 57:350–356 

FEKKES M, BUITENDIJK SE, VERRIPS GH, BRAAT DD, BREWAEYS AM, DOLFING JG ET AL. Health-related quality of life in relation to gender and age in couples planning IVF treatment. Hum Reprod 2003,18:1536–1543

CHACHAMOVICH JR, CHACHAMOVICH E, EZER H, FLECK MP, KNAUTH D, PASSOS EP. Investigating quality of life and health-related quality of life in infertility: A systematic review. J Psychosom Obstet Gynaecol 2010, 31:101–110

ONAT G, BEJI NK. Marital relationship and quality of life among couples with infertility. Sex Disabil 2012, 30:39–52

Google. (2026). Gemini  (Έκδοση της 10^ης Αυγούστου ) [Μεγάλο γλωσσικό μοντέλο]. https://gemini.google.com

Google. (2026). Gemini  (Έκδοση της 12^ης Αυγούστου ) [Μεγάλο γλωσσικό μοντέλο]. https://gemini.google.com