Σύγκρουση Αξιών και Καθηκόντων;

Απόρριψη της Διαίσθησης;

«Συναισθηματική Υπόκριση» (Surface Acting); 

Τότε μιλάμε για την «Εξουθένωση του να είσαι επαγγελματίας». 

Ένα εξειδικευμένο θέμα για… Ηγέτες!

Όταν τα «πρέπει», οι κανόνες, οι υπολογισμοί, οι αποδείξεις, οι αριθμοί, τα δεδομένα, καθορίζουν στάσεις, συμπεριφορές, αποφάσεις και καταπιέζουν συναισθήματα

Μήπως είσαστε ένας  επαγγελματίας με υψηλές δυνατότητες, ο οποίος όμως βρίσκεται σε διαρκή εσωτερικό πόλεμο; Μήπως είσαστε εγκλωβισμένος ανάμεσα σε αυτό που πρέπει να κάνετε (κανόνες), αυτό που νιώθετε (συναίσθημα) και αυτό που ξέρετε ασυνείδητα ότι είναι το σωστό (διαίσθηση);

Τότε μιλάμε για το προφίλ ενός επαγγελματία που δυσκολεύεται να ισορροπήσει το συναίσθημα, τον επαγγελματισμό, τη γνωστική ασυμφωνία και τη διαίσθηση.

Το προφίλ αυτού του τύπου επαγγελματία 

O άνθρωπος που υπεραναλύει τα πάντα. Όταν η λογική λέει «ναι»,  αλλά η διαίσθηση ή το συναίσθημα λένε «όχι», τότε  παγιδεύεται και δυσκολεύεται να πάρει γρήγορες αποφάσεις. Αποτέλεσμα; Μια Διαρκής αναποφασιστικότητα (Analysis Paralysis).

Ακόμα κι όταν παίρνει μια απόφαση βασισμένη αποκλειστικά στα δεδομένα (ένδειξη του επαγγελματισμού του), βασανίζεται μετά από ενοχές επειδή αγνόησε το ένστικτό του,  ή τα συναισθήματά του.

Επιπλέον, παρουσιάζει υψηλά επίπεδα άγχους και εσωτερικής πίεσης καθώς, η  γνωστική ασυμφωνία που βιώνει ( θα την εξηγήσω παρακάτω),  λειτουργεί σαν μια «ανοιχτή πληγή» στο μυαλό του, καταναλώνοντας τεράστια ψυχική ενέργεια.

Η συμπεριφορά του στον Εργασιακό Χώρο, χαρακτηρίζεται από Συναισθηματική κυκλοθυμία ή απότομα ξεσπάσματα, καθώς προσπαθεί να καταπιέσει τα συναισθήματά του για να δείξει πως είναι σωστός «επαγγελματίας». Αυτή η συσσώρευση όμως οδηγεί συχνά σε ξαφνικές εκρήξεις θυμού ή απογοήτευσης για ασήμαντες αφορμές.

Γίνεται είτε υπερβολικά σκληρός (για να προστατευτεί),  είτε υπερβολικά ελαστικός, εμπλέκοντας προσωπικές σχέσεις με τη δουλειά.

Επιπλέον υιοθετεί μια Αμυντική στάση στην κριτική, επειδή δυσκολεύεται να διαχωρίσει τον εαυτό του από τον ρόλο του, και εκλαμβάνει την επαγγελματική κριτική ως προσωπική απόρριψη.

Η Σχέση του με τη Διαίσθηση (Το χαμένο του πλεονέκτημα)

Καθώς απορρίπτει  το ένστικτό του, χάνει ένα μεγάλο πλεονέκτημα. Φοβάται να εμπιστευτεί τη διαίσθησή του επειδή πιστεύει ότι «δεν είναι επαγγελματικό» ή επειδή δεν μπορεί να τη δικαιολογήσει με νούμερα στους ανωτέρους του ή ακόμα και στον ίδιο του τον εαυτό.

Συχνά επιβεβαιώνεται εκ των υστέρων για κάτι που διαισθανόταν, με αποτέλεσμα να θυμώνει με τον εαυτό του που δεν το υποστήριξε, αποκτώντας  έτσι το σύνδρομο του «έπρεπε να το είχα καταλάβει».

Η κατάληξη: Επαγγελματική Εξουθένωση (Burnout)

Αυτός ο επαγγελματίας οδηγείται μαθηματικά στην εξάντληση. Η προσπάθεια να «φοράει» καθημερινά μια «μάσκα» ψυχρού επαγγελματισμού, ενώ μέσα του συγκρούονται αξίες, συναισθήματα και διαισθήσεις, τον «αδειάζει» ψυχικά.

Ανάλογα με το πού «γέρνει» η ζυγαριά…

Θα λέγαμε πως τα προαναφερόμενα χαρακτηριστικά μας δείχνουν και πως είναι οι δύο ακραίοι τύποι αυτού του προφίλ.

Ανάλογα με το πού «γέρνει» η ζυγαριά, ένας τέτοιος επαγγελματίας συνήθως καταλήγει σε μία από τις δύο παρακάτω κατηγορίες:

Ή είναι το «Ρομπότ» (Υπερ-επαγγελματισμός), ο οποίος καταστέλλει πλήρως το συναίσθημα και τη διαίσθηση και ακολουθεί τυφλά τους κανόνες. Αυτός  φαίνεται αποτελεσματικός, αλλά εσωτερικά υποφέρει από τεράστια γνωστική ασυμφωνία, νιώθει αποξενωμένος από τη δουλειά του και χάνει την ικανότητα να καινοτομεί.

Ή είναι ο «Παρορμητικός» (Υπερ-συναισθηματισμός), ο οποίος αφήνει τη διαίσθηση και το συναίσθημα να τον παρασύρουν χωρίς φίλτρο λογικής. Αυτός ο τύπος δημιουργεί εντάσεις, παίρνει ρίσκα, αλλά  χωρίς πλάνο και τελικά συνήθως  χάνει την επαγγελματική του αξιοπιστία στα μάτια των άλλων.

Όταν το συναίσθημα και ο επαγγελματισμός εμπλέκονται στον ίδιο χώρο Όταν το συναίσθημα και ο επαγγελματισμός εμπλέκονται στον ίδιο χώρο, δημιουργείται μια λεπτή ισορροπία που μπορεί να οδηγήσει είτε σε εξαιρετική επιτυχία, είτε σε έντονες συγκρούσεις. Τα συναισθήματα είναι αναπόφευκτα επειδή είμαστε άνθρωποι, αλλά η διαχείρισή τους ειδικά στο συγκεκριμένο πεδίο (του «επιχειρείν»),  καθορίζει την επαγγελματική μας πορεία.

Οι δύο όψεις της εμπλοκής >(Όταν το συναίσθημα μέσα στον επαγγελματισμό, λειτουργεί υπέρ μας) Στα θετικά, συγκαταλέγονται το Πάθος και το Κίνητρο. Ένας άνθρωπος οραματιστής, παθιασμένος, με ιδέες που θέλει να υλοποιήσει, αποφασισμένος να κάνει το «παν», με στόχο την δημιουργία, την υλοποίηση του οράματος …  Εδώ το θετικό συναίσθημα τροφοδοτεί τη δημιουργικότητα και την αντοχή στις δυσκολίες. Επίσης διαθέτει ή προσπαθεί να έχει Ενσυναίσθηση: Η συγκεκριμένη ικανότητα  βοηθά στην καλύτερη επικοινωνία με συναδέλφους και πελάτες, χτίζοντας σχέσεις εμπιστοσύνης. Η θέση του στο πλαίσιο: Αναφορικά δε με την Ηγεσία,  οι ηγέτες που δείχνουν ανθρώπινο πρόσωπο εμπνέουν μεγαλύτερη αφοσίωση. Και η άλλη όψη: >(Όταν το συναίσθημα μέσα στον επαγγελματισμό, θολώνει την κρίση) Στα αρνητικά της υπόθεσης, συγκαταλέγονται  οι Παρορμητικές αποφάσεις, όταν ο θυμός ή η απογοήτευση μπορεί να οδηγήσουν σε λάθη ή ρήξεις. Η Προσωπική στοχοποίηση αφορά τις περιπτώσεις όπου  η κριτική για τη δουλειά εκλαμβάνεται συχνά ως επίθεση στον χαρακτήρα του. Και τέλος η Επαγγελματική εξουθένωση (Burnout) η οποία επέρχεται όταν  η υπερβολική συναισθηματική ταύτιση με το αντικείμενο εργασίας,  εξαντλεί τα ψυχικά του αποθέματα.

Η σύνδεση  με την γνωστική ασυμφωνία

Η σύνδεση του συναισθήματος και του επαγγελματισμού με τη γνωστική ασυμφωνία (cognitive dissonance) είναι απόλυτα άμεση. Η γνωστική ασυμφωνία εμφανίζεται όταν οι αξίες, τα συναισθήματα ή οι πεποιθήσεις μας έρχονται σε πλήρη σύγκρουση με τις επαγγελματικές μας υποχρεώσεις ή τις πράξεις που απαιτεί ο ρόλος μας.

Αυτή η εσωτερική σύγκρουση δημιουργεί έντονο ψυχολογικό στρες. Για να το διαχειριστούμε, συχνά αναγκαζόμαστε να αλλάξουμε είτε τη στάση μας , είτε τη συμπεριφορά μας.

Πώς εκδηλώνεται η Γνωστική Ασυμφωνία στη δουλειά

>Συναισθηματική Εργασία (Emotional Labor):

Η αντίφαση ανάμεσα στο «τί νιώθω» και το «τί πρέπει να δείξω» είναι η κλασική μορφή ασυμφωνίας.

Όλοι το έχετε ζήσει! Μιλάμε για το όταν ο επαγγελματισμός επιβάλλει να δείχνετε χαρούμενοι ή ψύχραιμοι (π.χ. σε εξυπηρέτηση πελατών ή ηγεσία), ενώ εσωτερικά νιώθετε θυμό, θλίψη ή πίεση.

>Σύγκρουση Αξιών και Καθηκόντων:

Το μυαλό παγιδεύεται ανάμεσα στο «πρέπει να είμαι σωστός επαγγελματίας» και το «αυτό που κάνω με κάνει να νιώθω άσχημα» ή αλλιώς «άλλο πιστεύω και άλλο κάνω», «άλλες είναι οι αρχές μου, όμως πράττω διαφορετικά…»

Για παράδειγμα: Όταν καλείστε να φέρετε εις πέρας μια εταιρική απόφαση, μια πώληση ή μια απόλυση με την οποία διαφωνείτε ηθικά ή συναισθηματικά. Ή αν είσαστε ένας επιστήμονας που αναγκάζεστε να δράσετε με έναν τρόπο που είναι αντίθετος στην ηθική , τις αξίες σας ή το συναίσθημά σας.

 >Η δικαιολόγηση της υπερεργασίας:

«…λατρεύω την πίεση»

 Όταν κάποιος θυσιάζει την προσωπική του ζωή (συναισθηματική ανάγκη) για τη δουλειά (επαγγελματισμός) και αυτοαπατάται λέγοντας: «Το κάνω επειδή λατρεύω την πίεση», απλώς και μόνο για να μειώσει την ενοχή της ασυμφωνίας.

Η ψυχική αντίδραση: μια προσπάθεια για ηρεμία Έχει ενδιαφέρον να δούμε πώς αντιδρούμε σε όλο αυτό, στην προσπάθειά μας δηλαδή να γεφυρώσουμε τον επιθυμητό και «αναγκαίο επαγγελματισμό» με το συναίσθημα. Πρόκειται για έναν Μηχανισμό Άμυνας.  Όταν το συναίσθημα συγκρούεται με τον επαγγελματισμό, το μυαλό επιστρατεύει ασυνείδητα τρεις τρόπους για να ηρεμήσει: Μηχανισμός Παράδειγμα στην Εργασία Ορθολογικοποίηση (Rationalization) «Δεν πειράζει που το προϊόν έχει ελαττώματα και το πουλάω, αυτή είναι η αγορά, όλοι το κάνουν». Επιλεκτική Έκθεση Δεν πολυσυζητάμε κάποια πράγματα. Αποφυγή συζητήσεων ή συναδέλφων που μας υπενθυμίζουν τη συναισθηματική μας αντίφαση. Αλλαγή Πεποίθησης* Πείθουμε τον εαυτό μας ότι μια σκληρή επαγγελματική απόφαση ήταν τελικά «για το καλό» του άλλου, για να μην νιώθουμε ενοχές. *ειδικά αυτό το τελευταίο αποτελεί μια συνηθισμένη αντίδραση που μοιάζει πολύ και μια παρόμοια, γνωστή ως  «…το λέμε για να το πιστέψουμε…»

Η Διαίσθηση και η δυναμική της σχέσης της με τον Επαγγελματισμό, το Συναίσθημα και την Γνωστική Ασυμφωνία Αλλά τι είναι η Διαίσθηση; Σίγουρα δεν είναι κάτι μαγικό· είναι η ικανότητα του εγκεφάλου να ανασύρει ασυνείδητα μοτίβα, εμπειρίες και συναισθηματικά σήματα μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτου. Η εισαγωγή της διαίσθησης (intuition) ολοκληρώνει το πάζλ, καθώς λειτουργεί ως η «γέφυρα» ή, συχνά, ως ο πυροδοτητής της σύγκρουσης ανάμεσα στο συναίσθημα και τον επαγγελματισμό, εντείνοντας όμως τη γνωστική ασυμφωνία.

Και θα πείτε : «Πώς συνδέονται όλα μαζί;»

Όταν καλείστε να πάρετε μια απόφαση, η διαίσθηση στέλνει ένα άμεσο «σήμα» (π.χ. έναν κόμπο στο στομάχι ή μια αίσθηση σιγουριάς). Εκεί ξεκινά η αλληλεπίδραση:

1. Η Διαίσθηση ως «πυροδοτητής»  της Γνωστικής Ασυμφωνίας

Συχνά, ο επαγγελματισμός απαιτεί λογική, δεδομένα, Excel και… τήρηση των κανόνων. Όταν όμως η διαίσθησή σας (που τρέφεται από το συναίσθημα και την εμπειρία) σας λέει το αντίθετο από αυτό που δείχνουν τα νούμερα, γεννιέται η γνωστική ασυμφωνία.

• Παράδειγμα: Τα βιογραφικά ενός υποψηφίου για δουλειά είναι τέλεια (επαγγελματικό κριτήριο), αλλά η διαίσθησή σας λέει ότι «κάτι δεν πάει καλά» με τον χαρακτήρα του (συναισθηματικό/διαισθητικό κριτήριο). Αν τον προσλάβετε, ζείτε με την ασυμφωνία. Αν δεν τον προσλάβετε, δυσκολεύεστε να δικαιολογήσετε την απόφασή σας λογικά.

2. Διαίσθηση  VS «Ψυχρός» Επαγγελματισμός

Ο απόλυτος επαγγελματισμός προσπαθεί να εκλογικεύσει τα πάντα. Η διαίσθηση όμως παρακάμπτει τη λογική. Αν πιέσετε τον εαυτό σας να αγνοήσει τη διαίσθησή σας επειδή «πρέπει να είστε επαγγελματίας», το συναίσθημα που καταπιέζετε επιστρέφει ως άγχος, εκνευρισμός ή μεταμέλεια.

Ακολουθεί Συμπερασματικά η δυναμική της σχέσης τους:

Ερώτημα: Θα μπορούσαμε να πούμε πως μιλάμε για την εξουθένωση του να είσαι επαγγελματίας;

Απολύτως. Αυτή είναι ίσως η πιο εύστοχη και βαθιά περιγραφή της κατάστασης: «Η εξουθένωση του να είσαι επαγγελματίας».

Δεν πρόκειται απλώς για τη σωματική κούραση από τις πολλές ώρες εργασίας, αλλά για μια καθαρά υπαρξιακή και συναισθηματική εξουθένωση (identity and emotional burnout). Είναι το βαρύ τίμημα που πληρώνει ένας άνθρωπος όταν προσπαθεί διαρκώς να συμπιέσει την ανθρώπινη φύση του για να χωρέσει στο καλούπι του «τέλειου επαγγελματία».

Το τίμημα  του «τέλειου επαγγελματία»

Αυτή η μορφή εξουθένωσης (υπαρξιακή και συναισθηματική) τρέφεται από τρεις συγκεκριμένες συνθήκες:

1. Το κόστος της «Συναισθηματικής Υπόκρισης» (Surface Acting)

Το να είσαι επαγγελματίας σημαίνει συχνά ότι πρέπει να φοράς μια κοινωνική μάσκα. Πρέπει να χαμογελάς στον πελάτη που σε προσβάλλει, να μένεις ψύχραιμος όταν αδικείσαι και να δείχνεις σιγουριά όταν μέσα σου τρέμεις.

Η ενέργεια που καταναλώνει ο εγκέφαλος για να γεφυρώνει το χάσμα ανάμεσα σε αυτό που νιώθει και αυτό που δείχνει (γνωστική ασυμφωνία) είναι η κύρια αιτία αυτής της εξουθένωσης.

2. Η προδοσία της Διαίσθησης

Όταν αναγκάζεσαι να πνίξεις το ένστικτό σου ξανά και ξανά επειδή «το πρωτόκολλο λέει άλλα», αρχίζεις να νιώθεις αλλοτριωμένος. Η εξουθένωση εδώ πηγάζει από την αίσθηση ότι προδίδεις τον ίδιο σου τον εαυτό και την εμπειρία σου για χάρη μιας εταιρικής διαδικασίας.

3. Η ψευδαίσθηση του «Αντικειμενικού Ρομπότ»

Η σύγχρονη κουλτούρα εργασίας μάς πιέζει να λειτουργούμε σαν μηχανές: να αφήνουμε τα συναισθήματα έξω από την πόρτα του γραφείου. Όταν ένας επαγγελματίας συνειδητοποιεί ότι αυτό είναι ανέφικτο, νιώθει αποτυχία. Εξουθενώνεται προσπαθώντας να πετύχει ένα ανέφικτο πρότυπο συναισθηματικής στειρότητας.

Τα συμπτώματα αυτής της συγκεκριμένης εξουθένωσης – όταν όλα είναι απλώς νούμερα, η ματαιότητα και το «ποιος είμαι;»

Αν ένας επαγγελματίας έχει φτάσει σε αυτό το σημείο, θα παρατηρήσει:

• Πως αρχίζει να βλέπει τους συναδέλφους ή τους πελάτες σαν «νούμερα» ή «προβλήματα» και όχι σαν ανθρώπους. Γιατί γίνεται αυτό; Είναι ένας  μηχανισμός άμυνας για να μην νιώθει τίποτα. Δεν θέλει να νοιώθει κάτι. Γιατί αυτό τον δυσκολεύει.  Ζει λοιπόν αυτό που λέμε Αποστασιοποίηση (Depersonalization).
• Σκέφτεται με έναν Κυνισμό, που τον οδηγεί σε μια αίσθηση ματαιότητας. Υπάρχει αυτή η εσωτερική φωνή, που ασκεί πάνω του τόση δύναμη!  Μια εσωτερική φωνή που λέει «γιατί να προσπαθώ;» ή «τίποτα δεν αλλάζει».
• Και εν` τέλει … η Απώλεια ταυτότητας: Η αίσθηση ότι ο «επαγγελματίας» έχει καταπιεί τον «άνθρωπο», με αποτέλεσμα να μην ξέρει ποιος είναι εκτός δουλειάς.

Υ.Γ. «Αυτή η «εξουθένωση του να είσαι επαγγελματίας» είναι το σήμα κινδύνου που στέλνει ο εαυτός μας για να μας πει ότι το σύστημα δεν είναι πλέον βιώσιμο.

Εδώ, η βοήθεια ενός ειδικού (ψυχολόγου) κρίνεται απαραίτητη όχι μόνο για την λειτουργικότητα του ατόμου στα εργασιακά πλαίσια, αλλά και για τον κίνδυνο επηρεασμού των γενικότερα διαπροσωπικών του σχέσεων,  και ιδιαίτερα των σχέσεών του με την οικογένεια. 

Μέσα στο ψυχοθεραπευτικό πλαίσιο θα γίνουν όλα τα βήματα που απαιτούνται γι`αυτή την αλλαγή, ξεκινώντας από τα πρώτα και βασικά βήματα που αφορούν το Στάδιο της «Εσωτερικής Ευθυγράμμισης» (Το «Μέσα» δηλαδή) για να πάμε στο Στάδιο της  «Εξωτερικής Δράσης»  (Το «Έξω» δηλαδή.)

Για να μετατραπεί αυτό το προφίλ από έναν «εγκλωβισμένο» και εξουθενωμένο επαγγελματία σε έναν ηγέτη με υψηλή συναισθηματική νοημοσύνη (EQ) και εσωτερική ισορροπία, απαιτείται μια μετακίνηση από την καταπίεση των συναισθημάτων στην αξιοποίησή τους.

Η αλλαγή αυτή δεν γίνεται σε μια μέρα, αλλά ξεκινά με συγκεκριμένα, πρακτικά βήματα που επανασυνδέουν τη λογική με το συναίσθημα και τη διαίσθηση».

Υποσημείωση: «Οφείλω όμως να επισημάνω, πως βεβαίως  υπάρχουν επαγγελματίες που συνδυάζουν αυτά τα στοιχεία (Επαγγελματισμό, Συναίσθημα, Διαίσθηση και Γνωστική Ασυμφωνία), αν και η Γνωστική Ασυμφωνία λειτουργεί σε αυτό το πλαίσιο περισσότερο ως μια εσωτερική πρόκληση ή ως ένα εργαλείο κριτικής σκέψης, παρά ως μόνιμο χαρακτηριστικό της προσωπικότητάς τους, καθώς τη χρησιμοποιούν ως καμπανάκι κινδύνου για να επανεξετάσουν τις προκαταλήψεις τους, να αμφισβητήσουν το κατεστημένο και να βρουν καινοτόμες λύσεις.

Κλάδοι όπου αυτός ο συνδυασμός είναι απαραίτητος, κατά κύριο λόγο αλλά όχι οι μόνοι, αποτελούν οι Ψυχολόγοι, οι Ψυχίατροι και γενικά οι Ιατροί, επίσης οι Διαπραγματευτές και οι Διαμεσολαβητές, οι Ηγέτες, οι Μάνατζερ (Executive Leaders), κ.α.

Όταν ένας επαγγελματίας συνδυάζει αυτά τα χαρακτηριστικά, συνήθως δημιουργεί μια κατάσταση υψηλής συναισθηματικής νοημοσύνης και προσαρμοστικότητας.

Σαμόλη Ειρήνη Ψυχολόγος (Grow your Soul - Healing Psychology - «H Εξουθένωση του να είσαι επαγγελματίας», Σαμόλη Ει., 2026)